CHIÊU ANH CÁC TRONG SỰ VẬN ĐỘNG CỦA VĂN HÓA, VĂN HỌC ĐÀNG TRONG






Chiêu anh các - Tao Đàn của Hà Tiên TK XVIII, cho đến nay, đặt ra cho chúng ta nhiều suy nghĩ và đồng thời đặt ra nhiều câu hỏi thú vị trong quá trình nghiên cứu và xác định vai trò, tầm vóc và ý nghĩa của tổ chức văn học mang tính xã hội này.
 
Chiêu anh các có phải là sản phẩm có tính lịch sử, nghĩa là sự ra đời của tao đàn này là kết quả của một sự vận động nội tại của văn học, văn hóa vùng Hà Tiên?
Phải chăng không xuất hiện tính kế thừa giữa tao đàn trước (ví dụ Tao đàn nhị thập bát tú của Lê Thánh Tông) với tao đàn kế sau, là Chiêu anh các). Nghĩa là nó ra đời độc lập, không diễn tiến theo tiến trình chung của xuất phát điểm là văn học phía bắc đất nước, mà hình thành từ một thực tế khác?
Nội dung thù tạc, ngâm vịnh là nội dung chủ yếu của thơ Chiêu anh các, điều đó có nói lên ý nghĩa của việc thành lập, tồn tại của tao đàn?
Sự tham gia có tính quyết định của giới cầm quyền đối với sự hình thành Chiêu anh các (các tao đàn khác như Nhị thập bát tú, Thi xã Mặc Vân cũng có vai trò lớn của những người có uy thế quyền lực trong xã hội) khác với các tổ chức văn hóa, văn học tự phát ở xã hội hiện đại.
Những bài thơ của Chiêu anh các giới thiệu Hà Tiên với bạn đọc cả nước, góp phần quan trọng lưu truyền các địa danh Hà Tiên, điều này có khác và giống thơ ca Trung Quốc làm cho phong cảnh Trung Quốc thành nổi tiếng như Phong Kiều dạ bạc, Hoàng hạc lâu, Bến Tầm Dương?
Thơ của Chiêu anh các, Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh, còn lưu lại ít nhiều các hình ảnh xã hội, nông nghiệp và các sinh hoạt của người Hà Tiên đầu TK XVIII, mặc dù tính chất ngâm vịnh cũng khiến cho đối tượng chỉ được nói đến một vài khía cạnh nào đó.
Sự hiện hữu của việc lưu giữ, giới thiệu thơ nôm và đánh dấu sự phát triển thơ nôm Nam Bộ hay chính xác là miền cực nam đất nước.
Sự truyền lưu thơ Chiêu anh các ra cả các tỉnh phía Bắc, biểu hiện là Lê Quý Đôn và nhiều người khác cùng thời đánh giá cao thơ ca của tao đàn này, đặt vấn đề nhận thức về các quan hệ khá sớm và cùng thời giữa nhà nho miền cực Nam với Bắc nước Việt. Nghĩa là phần nào đó cho thấy đã có sự thống nhất về phương diện văn học giữa một vùng đất mới với phần còn lại của đất nước, ngay khi đất nước vẫn còn phân tranh.
Sự hình thành một cách hợp tác thành công giữa cư dân bản địa và cư dân “ngoại kiều” nhập cư.
Bấy nhiêu vấn đề có được từ Chiêu anh các, thiết nghĩ, cũng đã cho thấy vai trò của tao đàn này quan trọng không chỉ đối với Hà Tiên mà đối với cả nước, không chỉ đối với văn học mà còn cả văn hóa.
Nếu nhìn nhận Chiêu anh các trong sự tách bạch, không liên hệ với văn học văn hóa Đàng Trong, nghĩa nhìn nhận nó một cách độc lập, thì chắc không thực sự thấy được ý nghĩa của nó như đáng phải được nhìn thấy, phải được đánh giá đúng.
Chúng tôi, vì lí do thời gian và điều kiện tư liệu, không thể đi sâu vào từng vấn đề được đặt ra nhưng trong phạm vi của mình cũng đã thấy được phần nào tính độc đáo, và vai trò của Chiêu anh các trong sự vận động của văn hóa, văn học vùng đất phía cực Nam của xứ Đàng Trong. Trên một vài phương diện cũng cho thấy chính những thành viên Chiêu anh các đã tự ý thức về vai trò của mình ngay trong việc thành lập và trong các văn bản thơ ca của họ về văn hóa, văn học đối với Hà Tiên.
Trong lịch sử văn học Việt Nam, các tổ chức văn học dưới các tên gọi tao đàn, thi xã thực sự không nhiều, và sự tác động của nó đến cộng đồng xã hội, văn hóa, văn học đến đâu thì dường như vẫn chưa có những nghiên cứu xác định. Nếu có nhiều điều kiện để khảo sát thêm nhiều phương diện khác của mảnh đất mới Hà Tiên trước Chiêu anh các, cụ thể là thơ văn nôm, là sinh hoạt văn học, văn hóa, là quan hệ xã hội, văn hóa giữa các trí thức thời kỳ này với nhau ra sao, trước đấy ra sao, thì chắc chúng ta có thêm nhiều căn cứ để xác định những đóng góp cụ thể của hội tao đàn này, ít nhất là trên bề mặt văn bản được in dấu trong văn học đã được truyền lưu. Dù sẽ có cái gì mới được phát hiện thêm trong tương lai thì ngay bây giờ